Χαράλαμπος Έλληνας*
Οι εξελίξεις του πρόσφατου παρελθόντος αποδεικνύουν ξεκάθαρα το ρητό ότι «είναι ευκολότερο να ξεκινήσεις έναν πόλεμο παρά να τον τερματίσεις», μια αναγνωρισμένη αρχή της στρατιωτικής ιστορίας και της γεωπολιτικής. Όπως επισημαίνει η FT, ο πόλεμος των Αμερικανών, Epic Fury (επική οργή) έχει μετατραπεί σε ‘Economic Fury’ (οικονομική οργή).
Με τον πόλεμο μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, που βρίσκεται πλέον στον τρίτο μήνα, οι διαταραχές στην προμήθεια καυσίμων εξαπλώνονται στην Ασία και απειλούν την Ευρώπη. Η διακοπή της ροής αργού πετρελαίου και προϊόντων μέσω των στενών του Ορμούζ έχει εκτοξεύσει τις τιμές στα ύψη. Έχει επίσης δημιουργήσει μια πλήρη κρίση στην αγορά καυσίμων αεροσκαφών, με την ανασφάλεια εφοδιασμού να γίνεται πλέον οξεία.
Το άνοιγμα των στενών του Ορμούζ είναι σημαντικό, αλλά θα ήταν λάθος να το θεωρήσουμε ως πλήρη επιστροφή στην κανονικότητα. Όταν και αν συμβεί αυτό, θα πρέπει να το κατανοήσουμε ως μερική σταθεροποίηση υπό συνεχή κίνδυνο.
Το γεγονός ότι συνεχίζει να ανοίγει και να κλείνει δείχνει ότι δεν έχουμε βρει ακόμα λύση και, στην πραγματικότητα, αυτό αποσταθεροποιεί περισσότερο από ένα πλήρες κλείσιμο. Έχει διαμορφώσει ένα περιβάλλον συχνών αναταράξεων, όπου η ίδια η αβεβαιότητα έχει καταστεί η κύρια οικονομική δύναμη.
Οι γεωπολιτικές εντάσεις, και όχι οι παραδοσιακοί βασικοί παράγοντες της προσφοράς και της ζήτησης, καθίστανται πλέον ο κυρίαρχος παράγοντας που καθορίζει τις τιμές της ενέργειας, δημιουργώντας έτσι ακραία μεταβλητότητα.
Αυτό αποδεικνύεται από τα γεγονότα του Απριλίου. Μετά τις απειλές του Προέδρου Τραμπ να χτυπήσει το Ιράν «εξαιρετικά σκληρά» στις αρχές του μήνα, η τιμή του πετρελαίου μπρεντ ανέβηκε στα 110 δολάρια/βαρέλι. Μέχρι τα μέσα Απριλίου, ο Τραμπ «κατέβασε» τις τιμές στα 94 δολάρια/βαρέλι περίπου, αλλά στις 16 μήνα το μπρεντ επέστρεψε πάνω από τα 98 δολάρια/βαρέλι, όταν αρνήθηκε να άρει τον αποκλεισμό του Ορμούζ. Μετά την ευνοϊκή αντίδρασή του στην είδηση ότι το Ιράν άνοιγε εκ νέου τα Στενά του Ορμούζ στα εμπορικά πλοία, το μπρεντ έπεσε στα 87 δολάρια/βαρέλι, αλλά μέχρι τη Δευτέρα 20 Απριλίου ανέκαμψε στα 95 δολάρια/βαρέλι, μετά την κατάσχεση ενός ιρανικού φορτηγού πλοίου από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, και στα 99 δολάρια/βαρέλι στις 22 Απριλίου, μετά την ακύρωση της αναμενόμενης συνάντησης μεταξύ των διαπραγματευτών των ΗΠΑ και του Ιράν στο Ισλαμαμπάντ. Μετά τις πρόσφατες απειλές κατά της εκεχειρίας, η τιμή έχει ανέλθει στα 118 δολάρια/βαρέλι.
Αν δεν επιτευχθεί συμφωνία όταν ξαναρχίσουν οι διαπραγματεύσεις και ο Πρόεδρος Τραμπ υλοποιήσει τις απειλές του και επιτεθεί στις ιρανικές υποδομές, θα βρεθούμε σε χειρότερη θέση από ό,τι τώρα. Ο κίνδυνος μιας παρατεταμένης σύγκρουσης πέρα από τον Μάιο είναι η έλλειψη αποθεμάτων πετρελαϊκών προϊόντων, όπως καύσιμα αεροσκαφών, βενζίνη και ντίζελ, με τεράστιες οικονομικές συνέπειες. Τα διακυβεύματα σε περίπτωση μη επίτευξης συμφωνίας αυξάνονται.
Το επαναλαμβανόμενο άνοιγμα και κλείσιμο των στενών του Ορμούζ δημιουργεί:
- Αβεβαιότητα και παράλυση
- Μεταβλητότητα χωρίς λύση
- Μόνιμα ασφάλιστρα κινδύνου
Οι αγορές μπορούν να διαχειριστούν το «κακό αλλά σαφές». Δυσκολεύονται όμως με το «αβέβαιο και συνεχώς μεταβαλλόμενο». Το αποτέλεσμα είναι ότι οι αγορές και οι τιμές έχουν γίνει εξαιρετικά μεταβλητές, οι έμποροι πετρελαίου ενσωματώνουν στις τιμές τους ένα μόνιμο γεωπολιτικό ασφάλιστρο, και οι αγορές παραμένουν επιφυλακτικές ελπίζοντας σε αλλαγή.
Το επαναλαμβανόμενο άνοιγμα και κλείσιμο των στενών δεν είναι βιώσιμο. Εάν συνεχιστεί αυτή η αστάθεια, μπορεί να οδηγήσει σε ένα από τα τρία ακόλουθα αποτελέσματα:
- Σταθεροποίηση μέσω αποτροπής: Μια ισχυρή στρατιωτική παρουσία για τη διατήρηση των στενών ανοιχτών
- Κλιμάκωση σε παρατεταμένη διαταραχή: Αυτό θα οδηγούσε σε διαρθρωτικά υψηλότερες τιμές στις αγορές
- Πιθανότατα μια ισορροπία ελεγχόμενης έντασης: Δηλαδή, τα στενά είναι τεχνικά ανοιχτά, αλλά λειτουργούν υπό συνεχή κίνδυνο
Το επαναλαμβανόμενο άνοιγμα και κλείσιμο των στενών του Ορμούζ σημαίνει ότι η οικονομική αναστάτωση εντείνεται, η αβεβαιότητα γίνεται ο κύριος παράγοντας κόστους και το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να επιβραδύνεται ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο, προκαλώντας τεράστια οικονομική αναστάτωση.
Τι θα συμβεί αν τα επαναλαμβανόμενα ανοίγματα-κλεισίματα συνεχιστούν
Ο Πρόεδρος Τραμπ θεώρησε ότι το Ιράν θα ήταν «σαν τη Βενεζουέλα – η εμφάνιση της αμερικανικής ισχύος, θα οδηγούσαι στη συνθηκολόγηση και θα τέλειωνε η υπόθεση». Τώρα έχει μείνει στο δρόμο, χωρίς κανείς να σπεύδει να τον βοηθήσει. Και μαθαίνει με τον σκληρό τρόπο τις απρόβλεπτες συνέπειες
Αν τα επαναλαμβανόμενα ανοίγματα-κλεισίματα συνεχιστούν για άλλους 1-3 μήνες, τότε η ένταση και η διακοπή της ναυτιλιακής κίνησης μέσω των Στενών του Ορμούζ θα συνεχιστούν και η έλλειψη εφοδιασμού καυσίμων στην περιοχή ενδέχεται να επιδεινωθεί. Η μεταβλητότητα της τιμής του μπρεντ θα παραμείνει στο εύρος των 100-130 δολαρίων/βαρέλι και οι τιμές των καυσίμων θα συνεχίσουν να αυξάνονται έως και 30%-50% σε ακραίες περιπτώσεις.
Τα ελληνικά διυλιστήρια προειδοποιούν ήδη ότι έχουν εξασφαλίσει επαρκή ποσότητα πετρελαίου μόνο μέχρι τις αρχές Ιουνίου. Ενώ τα τρέχοντα αποθέματα είναι επαρκή, το συνεχές κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ καθιστά πιο δύσκολη και πιο δαπανηρή την προμήθεια πετρελαίου, διακινδυνεύοντας μελλοντικές ελλείψεις εάν η κατάσταση δεν βελτιωθεί. Δεδομένου ότι τα ελληνικά διυλιστήρια είναι οι κύριοι προμηθευτές πετρελαϊκών προϊόντων στην Κύπρο, εάν συμβεί αυτό, η Κύπρος ενδέχεται να αντιμετωπίσει ελλείψεις μέχρι τα τέλη Μαϊου/Ιουνίου.
Άνοιγμα των στενών του Ορμούζ
Το άνοιγμα των στενών, όταν συμβεί, δεν θα σημαίνει επιστροφή στις προπολεμικές συνθήκες, αλλά μια παύση στη διακοπή της ροής, με τον κύκλο των γεωπολιτικών κινδύνων να συνεχίζεται. Ακόμη και αν οι ενεργειακές ροές επαναληφθούν, ενδέχεται να χρειαστούν 3-5 μήνες για να ανακάμψουν οι ροές καυσίμων, ενώ η κρίση θα αφήσει μόνιμες διαρθρωτικές επιπτώσεις:
- Οι διακοπές στην προσφορά αναμένεται να παραμείνουν, προκαλώντας συνεχή μεταβλητότητα των τιμών
- Η κρίση επιταχύνει ήδη τη δημιουργία διαφοροποιημένων πηγών εφοδιασμού. Η Κίνα αναβιώνει ήδη μεγάλα-έργα μετατροπής άνθρακα σε φυσικό αέριο
- Η Ευρώπη δίνει προτεραιότητα στο ΥΦΑ εκτός του Κόλπου, από τις ΗΠΑ και την Αφρική
- Η Ασία διαφοροποιεί τους προμηθευτές της και αυξάνει την αποθήκευση
- Η Κίνα βασίζεται περισσότερο στο φυσικό αέριο μέσω αγωγών από τη Ρωσία και την Κεντρική Ασία
Ο κόσμος έχει εισέλθει σε μια περίοδο στρατηγικής αναθεώρησης, με μεγαλύτερη έμφαση στην ενεργειακή ασφάλεια έναντι της οικονομικής αποδοτικότητας και αυξημένες επενδύσεις σε στρατηγικά αποθέματα, εναλλακτικές ναυτιλιακές διαδρομές και εγχώριες πηγές ενέργειας.
Παρ’ όλα αυτά, η εξάρτηση από τις ενεργειακές προμήθειες της Μέσης Ανατολής θα παραμείνει σημαντική για πολύ καιρό στο μέλλον. Ως αποτέλεσμα, θα υπάρχουν ισχυρά παγκόσμια κίνητρα για τη διατήρηση των Στενών του Ορμούζ ανοιχτών. Αυτό δημιουργεί μια τεταμένη ισορροπία, που δεν είναι απαραίτητα ασφαλής. Κατά πάσα πιθανότητα, το Ιράν θα διατηρήσει κάποιο έλεγχο. Ως αποτέλεσμα, όταν ανοίξει το Στενό του Ορμούζ:
- Βραχυπρόθεσμα: Θα υπάρξει μια ουσιαστική αλλά ατελής επιστροφή στην κανονικότητα, με την επανέναρξη της ροής καυσίμων και την πτώση των τιμών
- Μεσοπρόθεσμα: Θα υπάρχει επίμονο ασφάλιστρο κινδύνου και η εμπορική συμπεριφορά θα είναι επιφυλακτική
- Μακροπρόθεσμα: Θα υπάρξει αυξημένη στροφή προς τη διαφοροποίηση και την ενεργειακή ασφάλεια
Το σύστημα θα λειτουργεί και πάλι, αλλά, εξαρτάμενο από το Ιράν – αλλά και από άλλους στην περιοχή, ιδίως το Ισραήλ – υπό συνθήκες όπου θα μπορούσε να συμβεί γρήγορα ένα άλλο σοκ με άμεσο παγκόσμιο αντίκτυπο. Ο αποφασιστικός παράγοντας θα είναι αν αποκατασταθεί και διατηρηθεί η εμπιστοσύνη στην ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ.
Οι αγορές μετατοπίζονται από ένα ενεργειακό σύστημα βασισμένο στην αποδοτικότητα προς ένα βασισμένο στη διαχείριση κινδύνου και την ανθεκτικότητα με υψηλότερο κόστος. Οι τιμές της ενέργειας θα παραμείνουν πάνω από τα προ-κρίσης επίπεδα αναφοράς για κάποιο χρονικό διάστημα.
Οι επιπτώσεις για την επιστροφή στην παγκόσμια ανάπτυξη θα είναι θετικές, με μειωμένο κίνδυνο ύφεσης και σταθεροποίηση των παγκόσμιων εμπορικών ροών. Ωστόσο, η συνεχιζόμενη γεωπολιτική αβεβαιότητα θα παραμείνει.
Το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ θα μειώσει σημαντικά την πίεση στην εφοδιαστική αλυσίδα και την πληθωριστική πίεση και θα δημιουργήσει νέες ισορροπίες, αλλά δεν θα αποκαταστήσει το παλιό σύστημα σύντομα. Αυτό θα πάρει χρόνο.
*Ο Χαράλαμπος Έλληνας είναι Σύμβουλος του Ατλαντικού Συμβουλίου.
